De Tokyo Tower, opgebouwd uit 140 modulaire ruimtes

5 minutes read

Vijftig jaar voordat modulaire bouw in de mode kwam, bevestigde Kisho Kurokawa 140 volledig ingerichte kamers aan een toren in Tokio. Het gebouw is verdwenen, maar de vragen die het opriep, zijn de vragen waar de prefab-industrie nog steeds een antwoord op zoekt.

Zodra je door de deur van een Nakagin-capsule stapt, ben je al bijna aan de andere kant. De badkamermodule staat naast je. Aan één kant loopt een rij inbouwapparatuur. Voor je, boven het bed, omlijst een rond raam van 1,3 meter de stad; de kamer heeft dus geen gang en geen onbenutte vloeroppervlakte, alleen een uitzicht waar je naartoe kunt lopen. Met afmetingen van ongeveer 2,5 bij 4 meter en een plafondhoogte van 2,1 meter is het een appartement van zo’n tien vierkante meter, en er is achteraf niets in aangebracht.

Dat was het punt. Toen Kisho Kurokawa in 1972 de Nakagin Capsule Tower in Tokio voltooide, probeerde hij een eenvoudig omgekeerd concept uit: eerst de kamers bouwen, daarna het gebouw. Twee betonnen kernen vormden de basis voor de liften, trappen en installaties. Rondom hen waren 140 stalen capsules bevestigd met elk vier hogespanningsbouten, bedoeld voor de alleenstaande professionals die in het centrum van Tokio werkten en behoefte hadden aan een woning, een kantoor of een verblijfplaats. Archigram had het woord „capsule“ al gebruikt voor geprefabriceerde wooneenheden, en Kurokawa had zijn eigen standpunt uiteengezet in de Capsule-verklaring uit 1969. Wat Nakagin eraan toevoegde, was bewijs. Het was het eerste capsulegebouw dat werd gerealiseerd en waarin mensen gingen wonen.

Een gebouw dat als een product in elkaar is gezet

De capsules werden vervaardigd en volledig uitgerust in een fabriek op zo’n 450 kilometer van de locatie. Ze werden geleverd met de bekleding, sanitair en apparatuur al geïnstalleerd, en alle afmetingen, hijspunten en aansluitingen waren al vastgelegd voordat de productie van start ging. Ter plaatse bestonden de werkzaamheden uit kraanwerk, bouten en installatiewerkzaamheden. De installatie duurde ongeveer 30 dagen, waarbij er elke dag meerdere eenheden werden geplaatst.

Binnenin vervulde de wand met inbouwapparatuur tegelijkertijd de functie van keuken, studeerkamer en woonkamer: een ingebouwd bed en opbergruimte, een uitklapbaar bureau, een compact fornuis en een koelkast, een televisie en een hifi-installatie. Sommige apparaten waren uitgerust met een reel-to-reel-bandrecorder of een bureaurekenmachine. In 1972 stonden deze symbool voor het zelfvertrouwen van het naoorlogse Japan, en Kurokawa beschouwde ze als architectuur in plaats van als meubilair. Het patrijspoort maakte het plaatje compleet. Vanaf de straat doen de herhalende cirkels denken aan een raster van scheepsramen, waardoor de regelmaat van de vierkante modules wordt verzacht en de toren een identiteit krijgt die geen enkel catalogusmodel kan evenaren.

De tekortkoming in de theorie

Het concept bevatte een inherente tegenstrijdigheid. De stalen behuizing was bedoeld om tientallen jaren mee te gaan, terwijl de televisie en de cassettespeler slechts een paar jaar meegingen. Kurokawa’s oplossing was vervanging: de kern zou als een stam blijven bestaan, terwijl de capsules net als cellen zouden worden vervangen. In vijftig jaar tijd is geen enkele van de 140 ooit vervangen.

Waterlekkage, verouderde installaties, corrosie, zorgen over asbest en de reparatiekosten deden de rest. De toren werd in 2022 afgebroken, een halve eeuw na de opening. Maar omdat elke capsule een op zichzelf staand geheel vormde, kon het gebouw op een manier worden gedemonteerd die bij geen enkel conventioneel gebouw mogelijk was. Dankzij een behoudsinitiatief onder leiding van voormalig bewoner Tatsuyuki Maeda en het Nakagin Capsule Tower Preservation and Restoration Project konden 23 capsules worden gered, ongeveer 16 procent van het oorspronkelijke aantal. Veertien zijn gerestaureerd met behoud van hun interieur; de overige negen zijn gestript om ze aan te passen. Onder degenen die het overleven:

• A1305, het eigen appartement van Kurokawa, dat nu deel uitmaakt van de collectie van het MoMA
• A1302, aangekocht door SFMOMA
• Andere gebouwen van M+ in Hongkong, Japanse culturele instellingen en particuliere architectuurprojecten

Wat de industrie heeft weggenomen, en wat ze heeft achtergelaten

Nakagin is niet het voorbeeld geworden voor massale woningbouw en er is geen directe band met een bepaalde bouwer. De invloed ervan is subtieler en komt tot uiting in vier ideeën.

Ten eerste werd de stelling bevestigd. Een bewoonbare ruimte kon in een fabriek worden vervaardigd, vervoerd en op zijn plaats worden gehesen, en dit gebeurde als een functioneel gebouw en niet als een model. Ten tweede gaf het de sector zijn basisprincipes: een vaste kern waaraan geprefabriceerde modules worden gekoppeld – de logica achter de hedendaagse, in de fabriek afgewerkte badkamers, kant-en-klare keukens en gestapelde volumes. Ten derde liepen het eenassige ontwerp en de geïntegreerde apparatuurwand vooruit op de doordachte interieurs van moderne microwoningen en modulaire hotelkamers. En ten vierde: toen het MoMA en het SFMOMA de capsules in hun collecties opnamen, kreeg fabrieksarchitectuur een plaats als serieus ontwerpconcept in plaats van als een compromis om kosten te besparen.

Het mislukken van Nakagin was net zo leerzaam. Een systeem met vervangbare onderdelen werkt alleen als de onderdelen bereikbaar zijn en zonder onderbrekingen kunnen worden onderhouden en gemoderniseerd. Daarom beschouwen de betere bouwers van vandaag de dag de toegankelijkheid voor onderhoud al vanaf de eerste tekening als een ontwerpkwestie.

Een halve eeuw later heeft de industrie veel van wat Kurokawa had geimageerd, gerealiseerd: precisieproductie, snelle assemblage en hoogwaardige afwerkingen. Het enige wat nog onopgelost is, is juist datgene waar hij het meest om gaf: een huis dat zich kan aanpassen naarmate de levens van de bewoners veranderen. Zijn toren heeft die vraag nooit beantwoord, maar stelde hem al vroeg, en zelfs de beste prefab-bouw van vandaag is nog steeds bezig met het antwoord.

Sharing is caring!