Common Woods van Space&Matter: een wijk die variatie vindt in prefabricage

8 minutes read

In Common Woods in Amersfoort geven de ruimtes tussen de woningen een goed beeld van de architectuur. De beplanting strekt zich uit tussen vrijstaande huizen en appartementsgebouwen, terwijl de terrassen uitkomen op paden en gemeenschappelijke buitenruimtes. Het project is gelegen op een voormalig paardensportterrein naast het landgoed Nimmerdor, waar de nabijheid van het bos bepalend is voor de indeling van de wijk.

Dit project van 56 woningen, ontworpen door Space&Matter voor Holistic Development, met landschapsarchitectuur van DELVA, onderzoekt hoe geïndustrialiseerde houtbouw ruimte kan bieden aan verschillende huishoudens en manieren om met de buitenomgeving om te gaan. Het architectonische belang ervan ligt deels in een beslissing die tijdens de ontwikkeling is genomen: het vervangen van een aanpak op basis van volumetrische modules door geprefabriceerde wand- en vloerpanelen.

Door die verandering is Common Woods een nuttige casestudy voor iedereen die prefabricage overweegt. De keuze wat er door de fabrikanten geproduceerd moet worden en op welke schaal, wordt een architectonische beslissing met gevolgen voor de indeling, de verbindingen en het materiaalgebruik.

Een wijk die rond een bosgebied is aangelegd

Space&Matter heeft de gebouwen in clusters gerangschikt, waardoor beplante zones zich door het project heen kunnen uitstrekken. De grenzen tussen de percelen zijn bewust subtiel aangegeven. Het resultaat is een reeks buitenruimtes die een gevoel van beslotenheid geven, ingeklemd tussen gebouwen en begroeiing. Een centraal plein en een kas bieden de bewoners een gemeenschappelijke ontmoetingsplaats binnen deze opzet.

Het woningbouwprogramma omvat villa’s, rijtjeshuizen en appartementen in de sociale, middenklasse- en particuliere sector. Bij herhaling moet dus rekening worden gehouden met aanzienlijke verschillen in de binnenlandse schaal. De projectontwikkelaar biedt 20 sociale Studio’s aan met een oppervlakte van 26–44 m²; grotere woningen en penthouses zorgen ervoor dat de wijk een breder scala aan huishoudens kan huisvesten.

Deze diversiteit geeft het landschap een extra functie. Het zorgt voor continuïteit tussen gebouwen waarvan de vloeroppervlakten en de behoeften van de gebruikers verschillen. Tuinieren en gemeenschappelijke voorzieningen bieden mogelijkheden voor contact, terwijl de individuele woningen hun eigen ingang en privéruimtes behouden. De gemeenschapszin wordt gestimuleerd door het organiseren van alledaagse activiteiten, waarbij de bewoners worden betrokken bij de inrichting van de gemeenschappelijke ruimtes.

Hoe prefabricage de architectuur heeft gevormd

Van complete modules tot vlakke panelen

In eerdere voorstellen werd uitgegaan van driedimensionale modules. Volgens bouwspecialist Boom Builds zou het assortiment villaontwerpen talrijke individuele moduleconfiguraties hebben vereist. Verschillen in aansluitingen zorgden voor hogere eisen aan het materiaal, terwijl op maat gemaakte onderdelen de technische uitvoering in de fabriek bemoeilijkten. Het team koos in plaats daarvan voor tweedimensionale wanden en vloeren van kruislings gelamineerd hout, waardoor het dankzij een grotere standaardisatie efficiënter te werk kon gaan.

Kruislaminaathout, ook wel CLT genoemd, wordt vervaardigd door lagen hout aan elkaar te verlijmen waarbij de nerfrichting afwisselend in verschillende richtingen loopt. De zo verkregen bouwpanelen kunnen worden gebruikt voor wanden en vloeren. Bij Common Woods worden deze elementen gecombineerd met een houtskeletbouw, die door Treetek wordt geleverd en gemonteerd.

Dit onderscheid is van belang bij het interpreteren van de architectuur. Een herhalend bouwsysteem hoeft niet per se te betekenen dat er steeds weer dozen ter grootte van een kamer worden gebruikt. Hier werd een manier voorgesteld om de productie te organiseren en tegelijkertijd ruimte te bieden aan uiteenlopende woningtypes. Voor kopers die paneelwoningen met elkaar vergelijken, laat dit zien waarom naast de gewenste plattegrond ook rekening moet worden gehouden met de bouwmethode.

Ook het uiterlijk van de gebouwen weerspiegelt deze aanpak. De architecten beschrijven de verticale en horizontale indeling van de gevelbekleding als een gevolg van prefabricage. Deze indelingen zorgen voor samenhangende verhoudingen tussen verschillende gebouwtypes, waardoor de wijk een herkenbare architectonische stijl krijgt.

Zo bezien heeft industrialisatie betrekking op de organisatie van verschillen. Een wijk met verschillende woningtypes heeft een zekere mate van herhaling nodig die ook bij veranderende plannen zijn nut behoudt. Het paneel wordt een gangbaar bouwelement zonder dat daarmee een volledige woning wordt voorgeschreven. Dit verklaart mede waarom de keuze voor een kleinere prefabricage-eenheid een bredere architectonische opdracht kan ondersteunen. De vraag is waar herhaling de productie vereenvoudigt, en waar variatie een woning bruikbaarder maakt.

De verbindingen ontwerpen vóór de montage

Een groot deel van de coördinatie vond plaats voordat de onderdelen op de bouwplaats aankwamen. VH Engineering heeft de CLT-constructie gemodelleerd en heeft via Building Information Modelling (BIM) samengewerkt met ingenieurs, installateurs en de leverancier van de houten frameconstructie: een gezamenlijke digitale weergave die wordt gebruikt om bouwinformatie te coördineren.

In het model waren de openingen opgenomen die nodig waren voor elektrische en andere voorzieningen, nog voordat het door de fabrikant werd vervaardigd. Daarnaast zorgde het voor de afstemming tussen het constructiehout en de houten elementen aan de buitenzijde. Bij een dergelijke werkwijze ligt de nadruk meer op het in een vroeg stadium oplossen van raakvlakken, wanneer de onderdelen in het ontwerp nog kunnen worden aangepast.

Voor een individuele opdracht biedt dit een praktische werkwijze: stel samen met de architect de opdrachtomschrijving op, toets deze met de leverancier en stem de werkzaamheden op elkaar af voordat de fabrikant de productie goedkeurt. De indeling van een keuken of badkamer hoort in die discussie net zo goed thuis als de bouwkundige opzet. Door de prefabricage is het tijdstip waarop deze keuzes worden gemaakt van groot belang; de voordelen ervan hangen deels af van de kwaliteit van de informatie die tussen ontwerpers en bouwers wordt uitgewisseld.

Karbouw, de hoofdaannemer, meldt dat de geprefabriceerde elementen de bouwefficiëntie hebben verbeterd en de impact van de werkzaamheden op het krappe bouwterrein hebben verminderd. Er werd ook gebruikgemaakt van elektrische apparatuur. Er wordt echter geen vergelijkend overzicht gepubliceerd, dus het gedocumenteerde voordeel mag niet worden geïnterpreteerd als een bewering dat de bouw van de woningen een bepaald percentage minder tijd in beslag nam.

Hout binnen een bredere materiaalstrategie

De gevels zijn uitgevoerd in rode, donkere en lichte zandtinten, waardoor de gebouwen aansluiten bij de kleuren van het omringende landschap. Langs de Leusderweg hebben de gevels een regelmatiger opbouw; aan de kant van het bos zijn de ramen afgestemd op de indeling van de ruimtes en het uitzicht. Terrassen en balkons vormen overgangsruimtes tussen kamers en de paden in de buurt.

Hout vormt het belangrijkste bouwmateriaal, maar bij het project wordt ook gebruikgemaakt van beton en staal. Vanwege de bodemgesteldheid waren betonnen funderingen nodig; er werd gekozen voor een stalen skelet en ter plaatse gestort beton om het materiaalverbruik te beperken. De milieustrategie omvat daarom ook beslissingen over de manier waarop conventionele materialen worden gebruikt.

Treetek registreert ongeveer 1.400 m³ hout en berekent dat dit 1.002 ton CO₂ opslaat. Deze afbeelding geeft weer hoeveel koolstof er in het hout zit. Om de totale koolstofbalans van het project te beoordelen, zou ook rekening moeten worden gehouden met de productie, het Transport, andere materialen, de exploitatie en de uiteindelijke verwijdering of hergebruik.

Energie en water als gemeenschappelijke ontwerpthema’s

De woningen zijn gasvrij; warmtepompen en zonnepanelen maken deel uit van hun energiestrategie. Bij grondgebonden woningen wordt gebruikgemaakt van een grijswatersysteem, waarbij water uit douches en vaatwassers door een beplant filtersysteem stroomt voordat het wordt hergebruikt voor het doorspoelen van toiletten. Regenwater wordt opgevangen voor de besproeiing van de tuin en de kas.

Het aanplanten dient niet alleen een esthetisch doel. Voedselbronnen, nestmogelijkheden en schuilplaatsen zijn bedoeld om de bestaande wilde dieren te ondersteunen. Samen zorgen deze maatregelen ervoor dat de milieugerichte visie van het project verder reikt dan alleen de houten constructie, en zich ook uitstrekt tot de manier waarop bewoners en andere soorten het terrein gebruiken.

Verschillende manieren om binnen hetzelfde systeem te functioneren

De bijbehorende bouwprincipes zijn afgestemd op verschillende woonvormen. Keukens en eetruimtes sluiten aan op de woonruimtes, terwijl trappen, opbergruimtes en sanitaire voorzieningen compactere zones vormen. De woningen strekken zich uit over drie verdiepingen, met ruimtes om te slapen, te werken en te ontspannen, evenals terrassen op de bovenste verdiepingen.

Een penthouse is een concreet voorbeeld van flexibiliteit. De woning heeft een oppervlakte van 216 m² en beschikt over drie slaapkamers, twee badkamers en een multifunctionele ruimte met een eigen toilet. Dankzij de twee ingangen zijn verschillende toegangsmogelijkheden mogelijk, waardoor de ruimte geschikt is voor gebruik als werkruimte of Studio. Twee dakterrassen breiden de woonruimte uit in de richting van het omringende bladerdak.

Op buurtniveau zorgen de kas, de moestuin en de co-working- en vergaderfaciliteiten ervoor dat er extra activiteiten binnen handbereik van de woningen beschikbaar zijn. Deze ruimtes bieden plekken om elkaar te ontmoeten, zonder dat elke ontmoeting bij iemand thuis hoeft plaats te vinden. Tijdens de bouw werden er regelmatig bijeenkomsten met kopers georganiseerd, waardoor het opleveringsproces werd gekoppeld aan de ontluikende gemeenschap.

Voor iemand die in de toekomst een huis wil kopen, gaat de les die hieruit kan worden getrokken over de relatie tussen het systeem en de opdrachtomschrijving. Bepaal welke ruimtes een eigen karakter moeten hebben, welke activiteiten dezelfde ruimte kunnen delen en welke uitzichten extra aandacht verdienen. Ga vervolgens na hoe een bouwmethode aan die prioriteiten kan voldoen. Common Woods laat zien hoe beslissingen op het gebied van bouwtechniek de architectonische verscheidenheid kunnen beïnvloeden, terwijl het landschap de uiteindelijke gebouwen een gemeenschappelijke omgeving biedt.

Project kredieten

Locatie
, Leusderweg, naast Nimmerdor, Amersfoort, Nederland

Jaar
t 2022

Architectuur
Ruimte & Materie

Tuinaanleg
DELVA Landschapsarchitectuur & Stedenbouw.

Pprefab-elementen
CLT-wand- en vloerpanelen, gecombineerd met elementen van een houten skeletconstructie.

Fotografie
Riccardo De Vecchi

Sharing is caring!